Амма им метIер чилиз янава лагьай чIал туш. Россиядин Федерациядин Президент Владимир Путина чи Ватандин къудратлувал хкажун, ам садан виликни усал ва аслу тахьун патал серенжемар кьабулзава. Регионрин чкадин экономика, яшайиш, культура вилик тухудай мумкинвилер яратмишзава.
Гьа гьисабдай яз Дагъустан Республикадани. И карда чи районарни кьулухъ акъвазнавач. Иллаки Сулейман-Стальский район. Лугьуз кIанзава хьи, тIебиатдин хъсан шартIаралди, зегьметчи инсанралди, устадлу пешекарралди девлетлу и районда масадбуруни чешне къачудай гзаф крарик кьил кутазва ва абур кьилизни акъудзава.
Район республикада чIехибурукай сад я. Ина 58 агъзурдав агакьна агьалияр яшамиш жезва. Адан мулкари 66625 квадратный километрдин майданар тешкилзава. Хуьрерин поселенийрин 16 администрациядик 39 хуьр акатзава. Анра юкьван 26, дибдин 7 ва сифтегьан 8 школа, аялрин 12 бахча, спортдин 4 школа, центральный больница, 10 ФАП, 9 амбулатория, культурадин 22 идара, музыкальный, художественный школаяр, музеяр ава. Мумкинвилер мадни екебур я.
ЦIийи йисан вилик чун и райондин кьил АБДУЛМУТАЛИБОВ Нариман Шамсудиновичахъ галаз гуьруьшмиш хьана ва адахъ галаз эхиримжи кьве йисуз районди къачунвай камарикай суьгьбетна.
Ачух ракIарар
-Нариман Шамсудинович, чаз куь кIвалахдин тежрибадай иллаки хуш тереф ава: куьне гьар гьафтеда агьалияр кьабулзава, абурун тIалабунрихъ, наразивилерихъ истемишунрихъ, теклифрихъ яб акалзава. Идахъ галаз сад хьиз, куь кабинетдин ракIарарни инсанар патал (бязи районра чIехидан патав фин еке имтигьандиз элкъвезвайди я) ачух я. Ихьтин къайдади, алакъайри квез ва агьалийризни вуч гузва?
-Виридаз малум кар я, чи кьилин девлет инсанар тирди. Абурун гуьгьуьлдилай, кIвалахдилай, везифайрив эгечIзавай тегьердилай, хайи кIвал, хуьр, район кIан хьунилай ва абуруз вири рекьерай тешкилнавай шартIарилай чи зегьметдин нетижаярни, бегьерарни, агалкьунарни, пакадин йикъахъ авай инанмишвилерни аслу я. Гьавиляй абурун фикирар, мурадар, къастар идавай-адавай ваъ, чпихъ галаз гуьруьшмиш жез чирунихъ еке метлеб ава. И карди заз жуван гьар йикъан кIвалах тешкилиз, сифте нубатда фикир гана кIанзавай месэлаяр хкягъиз, талукь идарайрин къуллугъчийривай истемишунар ийиз ва герек маса серенжемар кьабулиз куьмекзава.
Вахт ахьтинди я хьи, гьардахъ вичин тIал, дерт, гьял тежезвай месэла, са нелай ятIани ийидай наразивал ава. Лугьун за квез, бязи вахтара жувни ажугъдив ацIуда. Чкадал, яни хуьруьн администрацияда, идарада гъилегъил аваз гьялна ва я жаваб гана кIанзавай кардин патахъай инсан инжиклу ийизва, эхир ам райондиз атуниз мажбур жезва. Вични йисаралди гъял тахьанвай месэлайрин патахъай.
Мисал патал, шаз чи патав яхцIурни цIудав агакьна гьа ихьтин ксар атана. ИкI тахьун патал чна агьалийрин чарар, арзаяр кьабулзавай “Депутатрин пост”, “Горячая линия”, “Ящик”, райондин сайтни кардик кутунва. И цIийивилери администрациядиз къвезвай арзайрин кьадарни хейлин (184-дан) тIимиларна.
ЯтIани зи патав къвезвайбурун кьадар артух жезва. Йисаралди гьял тахьанвай месэлаярни чи вилик эцигзава. Агьалийрик секинсузвал, наразивал кутазвай месэлаяр гзафни-гзаф чилин участокар чара авунихъ, кIвалахдалди таъминарунихъ, пулдин куьмек гунихъ, хуьрер аваданламишунихъ галаз алакъалубур я. Чун, райондихъ авай мумкинвилериз килигна, гьар са агьалиди къарагъарзавай месэла гьялиз чалишмиш жезва.
Мумкинвилерин сергьятар
-Алай вахтунда лап гъвечIи кар авунни финансрин такьатрихъ галаз алакъалу жезва. Куь районда экономика, яшайиш, культура вилик тухун ва агьалийрин игьтияжарни таъминарун патал гзаф пулар герек къвезва. Федеральный, республикадин бюджетрайни абур бес кьадарда агакьзавачирди чаз чизва. Эхиримжи йисара абур генани тIимиларнава. Куьн кIеверай гьикI экъечIзава?
-Ихьтин гьалдай экъечIун патал эхиримжи йисара чна чкадин бюджетдиз артухан пулар къведай рекьер жагъурна. 2008-йисалай райондин бюджетдиз къвезвай налогрин сан артухардай ведомствойрин уртах комиссиякардик ква. Ада пландин бинедаллаз бегьерлудаказ кIвалахзава. Алатай йисуз чна, хуьрерин администрацийрин кьилерин, карханайрин, майишатрин, идарайрин руководителрин, карчийрин иштираквални аваз, налогар кIватIунин кIвалах хъсанаруниз талукьарнавай заседанияр тухвана. Ида виле акьадай хьтин нетижаярни гана. 2014-йисуз райондин сад авунвай бюджетдиз 768 миллионни 367 агъзур манат къазанжияр ва 105миллион манат налогрин пулни атана.
Лугьун лазим я хьи, хсуси къазанжияр артухарунин карда чавай гьеле вири мумкинвилер ишлемишиз жезвач. ИкI, хейлин маса районра хьиз, чи райондани ишлемишзавай вири чилерилай, алишверишдин ва маса къуллугъар ийизвай карханайрилай тамамвилелди налогар къачуз жезвач. Месела, алатай йисуз Кьасумхуьруьн, Эминхуьрун поселенийрин, Герейханован хуьруьн администрацийри чилерин, гьакIни агьалийрин эменнидилай къачузвай налогрин планар тамамвилелди кьилиз акъуднач. И татугайвилел эхир эцигун патал чна вири чилерин ва карчивилел машгъул ксарин гьахъ-гьисабар ийидай десте тешкилна. Ада вичин вилик эцигай везифаяр кьетIивилелди бегьемарзава.
Тухвай ахтармишунрин нетижада малум хьана хьи, са бязи хуьрера учетдиз къачун тавунвай кIвалер, чилер, гъвечIи карханаяр, карчияр авай. И кIвалахда нукьсанар генани ама. Районда авай чилин 19470 участокдикай ва 11568 дараматдикай (кIвалер, идараяр, карханаяр) талукь тирвал 11560 участок ва 3831 объект регистрация авунва.
-Нариман Шамсудинович, чи са бязи агьалийриз гъавурда акьаз кIанзавач. Гьар сада вичелай аслу тир налог гайила, пул хуьруьн ва райондин бюджетдиз къведайди, пул хьайила, аваданламишунин ва маса месэлаярни гьялиз жедайди аннамишзавач.
-Са рахунни алачиз. Эгер налогар тамамвилелди кIватIайтIа, хуьрера хейлин месэлаяр гьялиз жеда. КIеве авай хизанриз, кьилдин ксаризни куьмекар гудай мумкинвилер арадал къведа. Амма вири налогар кIватIайтIани, райондивай республикадин, федеральный такьатар галачиз вири крар кьилиз акъудиз тежедайдини чир хьана кIанда. Гьа са вахтунда гьукуматди ахъайзавай пуларни тIимил жезва. Эгер цIи дотацийрин кьадар 103 млн. манат тиртIа, къведай йисуз пландик 73 млн. кутунва. Инал район дотацийрилай аслу хьун къвердавай тIимил жезвайдини къейд тавуна жедач. Исятда ида 55 процент тешкилзава. Чи агьалийриз чир хьана кIанзава заз, райондин бюджетдин саки 90 процент кIвалахзавайбурун мажибриз харжзавайди. Исятда агьалияр гъавурдик кутунин кIвалах гегьеншарнаватIани, налогар гуникай кьил баштанзавайбурни ава. Абурун жергеда туьквенрин, агьалияр иниз-аниз тухузвай хсуси автомашинрин, ресторанрин, кафейрин, АЗС-рин ва гъвечIи маса карханайрин иесияр ава. Райондин администрациядин мобильный дестеди кьиле тухвай рейдери регистрация тавуна гъвечIи бизнесдал машгъул жезвай 148 кас дуьзал акъудна ва суддин къарардалди абур 111 агъзур манатдин жерме авуна. 71 карчи налогрин органрин учетда эхцигна.
-ГъвечIи карханайри, карчийри райондин экономикадик кутазвай пай гьихьтинди я?
-Райондин мулкунал регистрация авунвай гъвечIи 294 кархана ва хсуси кардал машгъул 1007 карчи ала. Алатай йисарив гекъигайла, абурун кьадар тIимил хьанва.
2014-йисан нетижайрал акъвазайтIа, гъвечIи бизнесдал машгъул жезвай ксари арадал гъайи продукцияди 3 миллиардни 104 миллион манат тешкилна. Абуру вири жуьрейрин бюджетриз 13 миллионни 322 агъзур манатдин налогар гана, чпин планар 144 процентдин кьилиз акъудна. Райондин бюджетдиз гъвечIи карханайрин кIвалах себеб яз 5 миллионни 995 агъзур манат атана.
Бегьерлу хилер
-Райондин экономикадин диб тешкилзавай хел куьна хуьруьн майишат я. Ам исятда гьи гьалда ава ва ам вилик тухудай гьихьтин мумкинвилер ава?
-Къейд авун лазим я хьи, эгер са вад йис идалай вилик хуьруьн майишатдиз вири уьлкведа са артух фикир гузвачиртIа, къе агропромышленный комплекс уьлкве кIевяй акъуддай, экономика вилик тухудай ва халкь, къецепатан уьлквейрай гъизвайбур галачиз, недай суьрсетдалди таъминардай кар алай хел яз гьисабзава. И кар фикирда кьуна Дагъустан Республикадин Гьукуматдини хуьруьн майишат вилик тухунин программа кьабулнава. И жигьетдай чунни кьулухъ акъвазнавач. Чнани “2020-йисалди райондин АПК вилик тухун”, “2013-2020-йисара Сулейман-Стальский районда интенсивный багъманчивал вилик тухун” ва уьзумчивал гегьеншарун патал талукь программаяр кьабулнава. Бегьер гъидай са чIиб алай чилни гьакI амукьуни чаз зиян гузва. Чун исятда чилерин иесийрив виридав чпин чилер менфятлувиледи, чеб ва район патални, ишлемишиз таз алахънава. Гзаф майишатар бес кьадарда герек техникадалди таъмин туширвиляй чна гьеле 2009-йисуз районда МТС арадал гъана. Ана 50 миллион манатдин техника ава. Ихьтин кIвалахди хъсан нетижайрални гъизва. Алатай йисуз райондин зегьметчийри 28040 тонн майваяр, 15379 тонн емишар, 6545 тонн ципицIар, 2640 тонн къарпузар, буранар, 4320 тонн картуфар, 4224 тонн техил, 2380 тонн як, 12080 тонн нек, 5930 агъзур кака ва суьрсетдин маса няметар гьасилна.
Виридаз ашкара кар тир, СулейманСтальскийрайондин багъманчийри советрин девирда зурба бегьерар къачузвай. Райондин совхозри РСФСР-дин майданда социалистический соревнованийра кIвенкIвечи чкаяр кьазвай. И хел мадни вилик тухудай мумкинвилер саки вири хуьрерихъ ава. И кар фикирда кьуна чна къелемлухар чкадал хкизва. “Ашагастальский” ЗАО-дихъ 1,5 гектар къелемлух ава, мадни зур гектар кухтунва. Ана чIуру емишрин къелемар битмишарда. ЦIи и майишатди ичерин, машмашрин, чуьхверин, шефтелрин, хутарин 50 агъзур къелем маса гана.
“Гьуьруь-Пери” тIвар алай лежбервилинни фермервилин майишатди шаз 30 агъзур къелем битмишарна. Абуру, авайдал алава яз, мад са гектарда цилер, семечкаяр кутунва.
ЦIи майишатди 25 агъзурдалай виниз къелемар теклифда. “Члар” ООО-ди Вини СтIалрин хуьре инвестицийрин проектдин бинедаллаз 60 гектарда промышленный къайдада емишар битмишардай багъ кутунва. Проектдин къимет 24 миллиондилай виниз алатзава. Иесиди вичин такьатралди саки вад километрдиз цин къанал ремонтна, къайдадиз гъана. И кардиз 7 миллион манат харжна. Гележегда касди емишар ва майваяр гьялдай цех ва бегьер хуьдай имаратни эцигдайвал я.
ЦIийи багълар кутунин кIвалах гьар йисуз давамарда ва абурун майданри 4670 гектар кьада. И мукьвара, Сербиядай къелемар, Краснодардай даяхар гъана, 15 гектарда интенсивный багъ кутунва. Ихьтин жуьредин багъ республикада авач. Чна гьакI 15 гектарда шабалтрин ва, бубайрин сортар хуьнин мураддалди, 3 гектарда чкадин сортарин багъларни кутунва. Чавай неинки Дагъустан, гьакI Россиядин хейлин регионарни виниз тир еридин емишралди таъминариз жеда. Анжах чна емишар, майваяр яргъалди хуьдай имаратарни эцигна кIанзава. И кар гъиле кьадай инвесторар майдандиз экъечIнайтIа, мадни хъсан жедай.
Райондин экономика вилик тухуник майвачийрини чпин пай кутазва. Винидихъ за абуру гьикьван бегьерар кIватIнатIа лагьанай.
Юкьван гьисабдалди, гьар са гектардай 287 центнер. Им хъсан рекъем я. Ихьтин агалкьун къазанмишуниз майвачийриз теплицийра помидорар, афнияр битмишаруни куьмекна. ЦIийи Макьарин хуьруьнви карчи Я. Агьмедова ва “Агьмедова Ф.С.” КФХ-ди тепличный кьве комплекс (1,65 гектар) эцигна кардик кутунва. И важиблу месэладал “Къазиагьмедов А.К.” КФХ, ДаркIушрин “Гуьлгери вацI” ООО, кьасумхуьруьнви карчи С.Аминовни машгъул жезва. Исятда районда эцигнавай теплицайрин майданри 8 гектардив агакьна чилер кьунва. Абуру гьасилзавай помидорар, афнаяр ва маса майваяр неинки чкадин агьалийри, гьакI Дербентдай, Избербашдай, Махачкъаладай, Хасавюртдай, масанрайни къвез маса къачузва. Эхиримжи йисара районда къарпузар, халияр, буранар битмишарзавайбурни артух хьанва. Майвачияр къазанжийрин иесиярни жезва.
Уьзуьмчивал къазанжияр ва кIвалахдин гзаф чкаяр арадал гъизвай хел я. Гьавиляй ципицIлухрин майданар гегьеншарун патални чна серенжемар кьабулзава. Эхиримжи йисара чна гьар йисуз 100 гектардив агакьна уьзуьмлухар кутазва. Алай вахтунда ракъинин кагьрабаяр гьасилзавай майданри саки 1200 гектар кьунва. И хел менфятлуди авун патал 2013-2020-йисалди махсус программа кьабулнава. Исятда чна чилер арендадиз къачунвай ксарихъ ва инвесторрихъ галаз санал уьзуьмлухрин майданар гегьеншарзава.
И карда Эминхуьруьн, Агъа СтIалрин, Кьулан СтIалрин “Гуьлгери вацI”, “КIварчагъ”, “Зардиян” ООО-ри, “Заря” СПК-ди чешне къалурзава. 2020-йисуз уьзуьмлухрин кьадар 2000 гектардив агакьда. ЦипицIрин бегьерар чна советрин девирдинбурув ахгакьарда.
Кьве йисалай 20000 тонндив агакьна ракъинин кагьрабаяр гьасилда. Инал заз са кар иллаки къейд ийиз кIанзава.
Чи районэгьлийри, бубайрин ирс давамарун яз, нехв битмишарзава. И кардал “ЧIахар” ООО машгъул жезва. Исятда бязибуру кIвалах авач, машгъул жедай кар гьат-завач лугьуз, багьнаяр акъудзава. 120 гектар гъилик авуна, ана нехв цаз, битмишариз, инсанри райондин тIвар виниз акъуднава. Гьа им чи ва Дагъустандин яржарикай (брендрикай) сад я лагьайтIа жеда. Нехуьн чIахарралди ксари вири Дагъустан таъминарзава, и продуктдихъ игьтияжни ава. Инсан патал зиянлу са элементни квачир ерилу техил ОООди “Гележегдин сагълам хуьрек” лишандик кваз гьазурзава.
Гьа икI чна малдарвилин, хипехъанвилин суьрсетни артухарун патал герек серенжемар кьабулзава, и кардал инвесторар желбзава. ИкI, Ивигар хуьре “Манатилов Мадрид Мегьамедагъаевич” КФХ-ди 100 мал хуьдай малдарвилин комплекс ачухнава. Адан кIвачихъ 150 гектар чил (130 гектар уьруьшар, 20 гектарни никIер) галкIурнава. КФХ-ди куьгьне ферма туькIуьр хъувуна ва данаяр патал дарамат, 8000 туьк, алафар гьакьдай кьур, малдарриз кIвални эцигнава. Ина нек гьялдай гъвечIи цехни кардик кутунва. Санлай къачурла, инвесторди 12 миллион манатдин кIвалахар авунва. КФХ-дин иеси авунвай крарал рази яз акъвазнавач, адаз малдарвилин продукция мадни артух гьасилдай фикирар ава. Испика 150 мал хуьдай кьве ферма эцигнава, Юкьван СтIалдал виликан кьве ферма чкадал хкизва. “Арал” участокда кьве ферма туькIуьр хъувунва. “Сайтар” ООО малар куькарунал машгъул я. ИкI тешкилнавай кIвалахди чаз хуьрерин туьквенрай, базаррай чкадал гьасилнавай якIун консервияр маса гудай мумкинвал яратмишнава.
Райондин мулкар тамаралди, багъларалди, цуькверив диганвай чIураралдини девлетлу я. Ихьтин мумкинвилерикай, шартIарикай менфят хкуд тавуна гьикI акъвазин! Чи са шумуд хуьруьн агьалияр куьнуьчивилел машгъул жезва. 2015-йисан 1-январдин делилралди, районда 2500-дав агакьна куьнуьяр ава. ЦIийихуьряй, Алидхуьряй, КIахцугъай, Гачалхуьряй тир М. Мамедярова, В.Уллугъаева, А. Селимова, Ф. Агъабегова, “Югория”, “Горец” тIвар алай майишатри саки гьар йисуз виртIедин хъсан бегьерар арадал гъизва.
Санлай къачурла, районда гьар йисуз 9 тонн вирт гьазурзава. Къейд ийин хьи, куьнуьчивал, такьатар тIимил харжна, къазанжияр арадал гъидай хел я.
Чахъ тамарин няметар кIватIунал, абурукай хийир хкудунал машгъул карчиярни ава. Инсанри кIерецар, инияр, жикIияр, кIирияр ва маса майваяр, дармандин векьер кIватIиз, алишверишдин, медицинадин, ширинлухрин идарайриз, карханайриз агакьарзава. Им акI лагьай гаф туш хьи, районди агропромышленный комплекс вилик тухун патал вичихъ авай вири мумкинвилерикай менфят къачузва. Хуьруьн майишат вилик тухун патал кардик кутунвай федеральный ва республикадин программаяр майишатри, карханайри са артух кваз кьазвач, абур чпин кIвалахда ишлемишзавач. ЦIийи багълар кутадайла ерилу ва чкадин шартIарихъ галаз кьадай къелемар ишлемишзавач. Малдарвилин продукция артухардай жинсинин малар артухарзавач.
КIвалахдиз кьецI гузвай маса куьлуь-шуьлуьярни ава. Чун, абурукай азад хьана, мадни виликди физ алахъда.
Районда промышленностдин карханаяр артухарун ва гьа идалди кIвалахдай алава чкаяр арадал гъун патал виле акьадай алахъунар ийизва. Алай вахтунда районда промышленностдин цIуд карханади кIвалахзава.
Абуру недай-хъвадай шейэр, эцигунардай материалар гьазурзава, хуьруьн майишатдин суьрсет гьялзава. Агьалийрин къуллугъда гьакI пекарнияр, регъвер, кIвачин къапар цвадай, ремонтдай, дакIарар гьазурдай цехарни акъвазнава.
Райондин бюджет арадал гъуник “Рычалсу” ОАО-ди, “Мевер”, “Чешне”, “Дарк” ООО-ри еке пай кутазва. “Рычал-су” ОАО-дин продукциядихъ неинки Кеферпатан Кавказда, гьакI вири Россияда игьтияж ава. Ам чи республикадин алай аямдин техникадалди таъминарнавай кар алай карханадиз элкъвенва.
Ана райондин вири хуьрерай пешекарри, рабочийри зегьмет чIугвазва. “Рычал-су” неинки чи райондин, гьакI вири Дагъустандин бренддиз элкъвенва.
“Мевер” карханадихъ гегьеншвилихъ камар къачудай еке мумкинвилер ава. И йисара заводдихъ 5 агъзур квадратный метрдин майдан авай кьве корпус акал хъувуна. ГьакI складар, яшайишдин дараматар, чиркин ятар михьдай имарат, транспорт акъваздай чкаяр туькIуьрна. Къе кардик кутунвай кьве линияди газ квачир 12 агъзур бутылка яд акъудзава харжна.
Чилел зегьмет чIугвазвай инсанар датIана кIеве твазвай месэла сад я: гьасилай продукция ийидай чка гьат тавун. И кар фикирда кьуна, администрацияди Кьасумхуьрел хуьруьн майишатдин суьрсет кьабулдай ва маса гудай СПОК ачухзава. Идалай гъейри майваяр ва емишар хуьдай имаратни эцигдайвал я. Гьа са вахтунда КIварчагърин чехиррин заводдални чан хкиз кIанзава. ТахьайтIа, райондин уьзуьмчийри ракъинин кагьрабаяр гьасилзава ва лап ужуз къиметрай Дербентдин коньякрин, шампанскийрин заводриз маса гузва.
Инвесторрин майданар
- Инал ихтилат инвесторрикай кватна. Куьне и месэладизни кьилин фикир гузвайдакай районда кьиле физвай эцигунри, карханайри шагьидвалзава. Алай макъамда инвесторар райондиз желб авун регьят акъваззавани?
- Эгер хиве кьуртIа, им са акьван регьят месэла туш. Амма чи бахтуни гъизва лагьайтIа жеда. Райондай акъатнавай ва чкадал, гьакI республикадилай къецени чпин кеспидин рекьяй, карчивиляй еке дережайрив агакьнавай, хайи макандихъ рикI кузвай ксари хайи хуьрерин чин хъсан патахъ дегишарун патал хсуси такьатар харжзава. Заз къе абуруз виридаз рикIин сидкьидай сагърай лугьуз кIанзава, иллаки И.Яралиеваз, Гь.Нуьдуьрбеговаз, Гь.Шайдаеваз, С.Бабаеваз, С.Алимоваз. Эхиримжи 6-7 йисуз райондиз кьилдин ксарин 3 миллиардив агакьна пулдин такьатар желбнава. Ихьтин жумарт рухвайри маса ватандашризни чешне къалурзава эхир.
Райондин администрациядини инвестицийриз талукь политика пайгардик кутуниз гьар йикъан фикир гузва. Кар алакьдай ва мумкинвилер авай ватандашрихъ галаз сих алакъаяр хуьзва ва райондин экономикадиз хсуси такьатар чара ийиз гьазур карчийриз гъиле кьаз кIанзавай крар кьилиз акъуддай вири жуьредин шартIар тешкилзава.
И рекьяй абуруз администрациядин гьар са управлениди, талукь идарайри, органри куьмекар гузва. Чна виликамаз инвестицияр кардик кутадай майданарни гьазурзава. Гьа са вахтунда районда чилин инвестицийрин фондни тешкилзава. Исятда инвестицийрин проектар патал ишлемишдай 300 гектар чил тайинарнава. РД-дин Кьилин кар алай проектрин бинедаллаз чна 2 миллиард манатдин къимет авай инвестицийрин 39 проект туькIуьрнава. Абурукай чIехи пайни агропромышленный комплексдиз талукьбур я. Райондин экономикадиз герек пулар гъун патал чна Россиядин Федерациядин госпрограммайра, республикадин компанийрин ва корпорацийрин инвестицийрин программайра иштиракзава. РД-дин газификациядин, электрификациядин, мелиорациядин ва рекьерин майишат вилик тухунин программайрик чи райондиз талукь дегишвилер кухтунин гьакъиндай РД-дин Гьукуматдиз теклифарни ганва.
Разивилелди лугьуз кIанзава хьи, алатай йисуз инвестицийрин гьисабдай чна хейлин кIвалахар тамамарна. ИкI, Кьасумхуьруьн 1- нумрадин юкьван школадин патав футболдин майдан туькIуьрна. Сардархуьре спортдин комплекс ишлемишиз вахкана. КIварчагъа гьадалайни зурбади эцигзава. Кьасумхуьрел кирпичрин завод кардик кутунва. ДаркIуш-Къазмайрал чкадин агьалиди аялринбахча патал дарамат эцигзава. Цмурдал женгининни-тарихдин музей ва школа эцигна куьтягьзава. “Терсепул” базар эцигна. Районда рекьерин плитаяр, шлакоблокар акъуддай, пластикадин дакIарар, ракьун варар туькIуьрдай цехар кардик кутунва. Райондин центр аваданламишун патал хейлин кIвалахар ийизва: куьчейра къир цазва, тротуарра плитаяр твазва, куьчеяр эквламишзава. Вири и крариз инвесторри 300 миллиондив агакьна пул харжна. Гъиле кьуна, агьалияр газдалди, целди таъминардай, рекьер туькIуьрдай, хуьрер аваданламишдай ва цIи акьалтIардай крар мадни ава.
Са кар мадни къейд ийин: чна гьукуматдин такьатар харж авуналди цIи АгъастIалрин-Къазмайрал 120 аял кьабулдай бахча ишлемишиз вахкана. Вири санлай районда ихьтин 10-дав агакьна соцобъект кардик кутунва.
Руьгьдин ем
-Нариман Шамсудинович, инкар тежедай гьакъикъат я, алай вахтунда шейэрин, пуларин гуьгъуьна гьатна, гзафбуру халкьдин адетар, дагъвидиз хас хьайи намус, гьая, инсанвал хьтин ерияр рикIелай алудзава, руьгьдин ем герек авачирди яз гьисабзава. Ихьтин гьалар мусалди давам жеда?
- Суал хъсанди я. Эхиримжи йисара обществода акьван еке дегишвилер кьиле фенва хьи, инсан вичин инсанвилин геле тазвай, яни тербияламишзавай хейлин институтар, тешкилатар, такьатар амач. Дуьзгуьн тербия тахьайла, руьгь гьинай сагъламди, къуватлуди жеда? И кар фикирда кьуна, чна районда аялрин бахчадилай, школадилай гатIунна, акьалтзавай несил чи бубайрин хъсан адетралди, дуьньядин майданда лап вини кукIушдал эцигзавай ерийралди тербияламишдай серенжемар кьабулиз алахънава. Хайи кIвал, макан, чIал, халкь кIанардай, милли эдебият, меденият вине кьадай ва абурук хсуси пай кутадай шартIар тешкилзава, мумкинвилер гузва. Образованидин, культурадин идарайри и жигьетдай датIана маракьлу мярекатар кьиле тухузва. Абур за инал тикрардач, гьикI лагьайтIа, районда тешкилзавай гьар са мярекат чкадин телеканалди къалурзава, газетриз акъатзава.
Гьа идахъ галаз сад хьиз, чна агьалийрин яшайиш, агьваллувал ъсанарунизни гьар йикъан фикир гузва. Хуьрер аваданламишуниз гьар йисуз, мумкинвилериз килигна, пулар харжзава. Пенсийрин, субсидийрин, набудрин пулар вахт-вахтунда иесийрал агакьарзава.
Агьалийрин сагъламвал мягькемарунин, райондиз туристар желб авунин кIвалахарни тухузва. ИкI, “Кпул-ятар” санаторийдин къвалав Европадин дережа авай сагъламвал мягькемардай центр эцигдай фикирар ава.
“ЦIаяр-цик” чкада спортдинни сагъламвилин ва мугьманханайрин комплекс эцигун патал майдан гьазурнава. “Шарвилидин памятник” тIвар алаз культурадинни машгъулардай комплекс эцигиз гъиле кьунва. Адан анжах са проект гьазуруниз Имам Яралиева 75 агъзур доллар харжна. Сагърай вич.
Са рахунни алач, райондин администрацияди гъиле кьунвай крар вири кьилиз акъатда, инсанриз кIвалахдай чкаярни, райондин бюджетда пуларни артух жеда, агьалийрин гьал-агьвални хъсанвилихъ элкъведа.
Инсанар чебни паталай тамашзавай гуьзчийриз элкъвена кIандач. Гьарда район вири рекьерай вилик тухун патал вичин бажарагъдикай, алакьунрикай, чирвилерикай, мумкинвилерикай менфят къачуна, зегьмет чIугуна кIанда.
-Сагърай, Нариман Шамсудинович, ихьтин метлеблу суьгьбетдай. Чна квез ва вири районэгьлийриз алукьзавай ЦIийи йис мубаракзава. Къуй куь гьар са хъсан ният кьилиз акъатрай!
- Куьнни сагърай? “Лезги газетдин” руьгь гужлу, мумкинвилер мадни артух хьурай! Жуван нубатда, чнани газет кIелзавай вири ватанэгьлийриз ЦIийи йис мубаракзава.
"Лезги газет"
