Субтропикра экъечIдай набататар (РагъэкъечIдай патан хурма, анар, инжил, фейхоа...) битмишарун патал къулай шартIар чи уьлкведа ЧIулав гьуьлуьн къерехда, Крымда ва Дагъустандин чими районра ава. Гьеле академик Н. И. Вавилова, 1936-йисуз Кьиблепатан Дагъустандиз атайла, Дербент район ва гьуьлуьн къерехда авай чилер (Махачкъаладилай Азербайжандин сергьятдал кьван) субтропикрин набататар битмишарун патал кутугай шартIар, яни хъуьтIуьз хъуьтуьл, гатуз чими гьава авай чкаяр тирди къейднай.
Гьавадин шартIариз килигайла, субтропикрин емишар гьасилун патал чи республикада Дербент, Мегьарамдхуьруьн, Сулейман-Стальский ва Кьурагь (дуьзенар) районар виридалайни къулайбур яз гьисабзава.
Гьахьтин майвайрикай сад РагъэкъечI-дай патан хурма я. Карханайрихъ, майишатрихъ хурмадин багълар авачтIани, ДаркIуш къазмайрал, Чуьхверхуьрел, ЦIийи Макьарал, Эминхуьре, КIварчагъа, Кьасумхуьрел ва маса хуьрера гзаф агьалийрин багъ-бустанда хурмадин тарар ава. Гьавиляй заз къе бегьерлу ва хийирлу майва тир хурмадикай газет кIелзавайбу-руз суьгьбет ийиз кIанзава.
Хурмадин химический со¬став адан сортарилай, дигмиш жезвай вахтунилай ва тарарин яшдилай аслу я. Хурмадик 25 процент шекер (глюкоза ва фруктоза) ква. Сахароза хур¬мадик тIимил ква, ам диети¬ческий продукт яз гьисабзава. Кислотность 0,1 процентдиз барабар я. Дигмиш хьайи емишдик С,Р,В витаминар, магний, калий, кальций, бетакаротин (абуру рак азардикай хуьзва), ракь ва дубильный шейэр (0,25-0,4 процент) ква. Адан емишар ицIиз ва кьурурна ишлемишда. Кьурурайла хурмадин винел патаз шекердин пас (абурук 60 процентдив агакьна шекер жеда) яда.
ТIуьниз хурма виридалайни гзаф Китайдани Японияда ишлемишзава. Виш грамм хурмадин калорийность 60 ккалорийдиз барабар я. Кьвед-пуд емиш тIуьрла, инсан тух жеда. Хурма иллаки рикIин ва дуркIунрин азарар авай инсанриз менфятлу я. Халкьдин медицинада хурма хуквадин азарар авайлани тIуьн меслятзава. Дигмиш тахьанвай хурмадик дубильный шейэр гзаф ква, гьаниз килигна ихьтин емишди сивер ритIида. ИкI тахьун патал, сивер ритIидай хурмаяр 10-12 сятина чими це, я тахьайтIа муркIада (морозильникда) туртIа хъсан жеда. Таза ва кьурурнавай емишрикай жуьреба-жуьре няметар (мурабаяр, компотар, чехир ва мсб.) гьазурда. Хурмадин тарцин пешерикай гьазурнавай чайдик гзаф вита¬минар жеда.
Гьазурайди Хазран Кьасумов я.
