-Буба! Я буба! Гатфар ваз, муштулух заз!- гафар тикрариз, Эркиназ пакамахъай, гатфар чIурал акъудай бацIи хьиз, шаддиз, еке теспачавал кваз айвандикай чIехи бубадин патав кIвализ хтана.
- Вуч гатфар, я бубадин цуьк, алукьзавайди гатфар ваъ, мекьи кьуьд я. Белки ваз ахварай акур затI-матI аватIа? - хабар кьуна дивандал ферикъатдаказ къатканвай чкадилай аялдик квай теспачавал акур Сефер бубади.
- Ахвар - махар заз чидач, садра вун, къарагъна, захъ галаз айвайдик атана, чи багъдиз килиг. Чи вири тарари цуьк ахъайнава. За тапарарзаваче, буба, ша, кIандатIа жувни килиг, - лугьуз, ада набут хьанвай, чапла кIвачел кьецIи яшлу кас, минетар ийиз, гужуналди дивандилай къарагъарна, айвандик тухвана. Белки и легьзейра Сефер бубани тIебиатдиз гъвечIи аялдин вилерай килигзавай жеди... Женжел рушан «гатфар», «гатфар», гафарин таъсирдик кваз кIваляй айвандик экъечIай, адазни гьакъикъатдани тарари цуьк ахъайнавайди хьиз аквазвай...
Зулун эхирра, иллаки алахьай йифера, хъуьтIуь вич мукьва жезвайдакай хабар гузвайтIани, югъ хьайила, ракъини адахъ цIай квай цIукI гваз калтугзавай, гьич адан гелни тазвачир... Йифиз къаял живедин къирав янавай емиш тарари, векьер-кьалари пакаман ракъинин нурарик, цIурурай гимишди хьиз, рапрап гузвай. ИкI, вилерин ишигъ тухудай хьтин, и гуъзелвили кьуд пад нурламишнавай. Живедин къирав янавай мерги гъалар, хуьшреканрин мукар магьир устIарди ипекдин гъаларикай хранвай сачах хьиз аквазвай. Вилик квай гьакъикъат адан хиялрин шикилриз элкъвезвай...
- Буба, я буба! Чаз гила саммбар пIинияр, машмашар жедани, гьа? - лугьуз, птул Эркиназа, бубадин гъил кьуна, шадвиляй алай чкадал хкадарзавай. Бубадини, адетдин патахъай, кефи хун тавурай лагьана, «ун», «эхь» лугьуз, гъвечIи птул секинарзавай. Амма адавай вичивай сакIани хиялрин чилинай экъечIиз жезвачир, налугьуди, ам суьгьуьрда гьатнавай....
ГъвечIи аялди герен-герен ялиз хъуткьунарзавай адан гъил, ихтиярда амачирди хьиз, тентес хьана, гьакI калтад жезвай. Сефер бубадин рикIел и макъамда 1945-йисан гатфар, советрин халкьди фашистрин Германиядин винел къазанмишай ЧIехи Гъалибвилин югъ, вад йисуз санал дявейра хьайи юлдашрин, фронтда телеф хьайибурун ва гьакIни чан аламайбурун суьретар хквезвай... Амма къвердавай кьизгъин жезвай ракъинин нурари Сефер бубадинни Эркиназан «хиялрин цуьквер» чилел вегьезвай. И кар акур Эркиназ михьиз перт жезвай. ЧIехи бубадини вичин суалриз бегьем жавабар тагуз акурла, эхир руша, адан гъил кIевиз ялна хъуткьунарна, ам уяхарна. Адаз ам к!вачин кьилел ксанвайди хьиз авай.
- Я буба, вун ксанване-е.? Вучиз чи тарарал алай цуьквер чилел аватзава? Гила чаз недай алучаяр, пIинияр, машмашар гьинай къведа? - лугьуз, шел ккIанвай Эркиназак.
Эхир птулдин перишанвал акур Сефер буба адаз теселли гуз эгечIна: къвезвайди гатфар ваъ, кьуьд тирдан, абур гьакъикъи цуквер ваъ, чпин «хиялрин цуьквер» тирдан, исятда, гатфар ваъ, мекьи кьуьд алукьзавайдан гьавурда тваз алахъна. Гатфарихъай тарари атирдин ни галай халисан цуквер ахъагъайла, ам вичихъ галаз багъдиз тухуда лагьана секинарна ва вич, вичин вилерал акьалтнавай накъвар гъиливди михьиз, патав гвай стулдал ацукь хьана.
- Буба, я буба, бес вун вучиз шегьзава, вуна абур цуьквер ваъ, живедин гьакIан къирав я лагьаначирни? - лагьана, птул бубадин метIел ацукьна ва адан хъуьхъверал аламай накъвар вичин назик гъилеривди михьиз эгечIна.
- Зун шехьзавач, бубадин, абур чи къенин ислягь уьмуьрдал кьару хьунин, шадвилин, бахтунин накъвар я. - ИкI лагьана, ада птул, са ни ятIани вичивай къакъудзавайди хьиз, вичин хурудив кIевиз агудна кьуна, адан пелез, хъуьхъвериз теменар гана.
- Зи рикIел, куьз ятIани, бубадин цуьк, и легьзеда 1945-йисан гатфар, Гъалибвилин югъ хтанвай. Къуй куь кьилел кьванни ислягь цав хьурай, чаз мад гьич садрани дяведин цIай, каш, мекь тахкурай, - лагьана кьуьзуь бубади, ухьт аладаруналди.
- Чан буба, ахъая ман ви рикIел вуч хтанатIа, заз дяведикай ийидай ви суьгьбетриз яб гуз гзаф кIанда, - минетарна птулди.
- Де хъсан я, зи руш, яб це гила, вун гьикI хьайитIани залай, шкьакь хьиз, гьакI алатдайди туш, - дериндай ухьт аладарна, вичин биришри кьунвай пел тIушунна Сефер бубади.
- Гитлеран Германиядин чапхунчийри вири дуьнья чпин пацук кутун ва халкьар лукIвиле тун патал къурмишай залум дяведикай, абуру чкIурай шегьеррикай, хуьрерикай, телеф хьайи кьван инсанрикай, къати женгера чи аскерри къалурай кьегьалвилерикай за ваз ихтилатар гзаф авунай. ГьакI тушни, бубадин цуьк?
- Эхь, буба, зи рикIел абур вири хъсандиз алама, - тади кваз рахана Эркиназ.
- Сифте, чаз кичIерар гуз, пехъи жанавурар, гишин кицIер хьиз, сивер ахъайна, сарар экъисна, чи Ватандал атай, немсерикай кьулухъди катна хъфидайла аквазмайди анжах са дабанар тир, - дамахдивди бубади рикI алаз лугьудай гафар тикрар хъувуна ада.
- Агь - бицIи шейтIан! - хъуьрена Сефер буба. - Валлагь, гафба-гаф рикIел алама, - тавазивиливди птулдин кьилелай кап аладарда. - Гьа икI, чна пехъи жанавурар 1945-йисан майдин вацра чпин магъарада - Берлин шегьерда кукIварзавай. Вири халкьарин вил душманди рей гунал, яни и дяведа чеб магълуб хьайиди, кIаник акатайди хиве кьунал, абуру гъилер хкажунал алай. Зун а вахтунда Берлин шегьердин патав гвай багъдин юкьва авай са госпиталда, яни залан хирер хьанвайбур сагъар хъийидай чкада къатканвай. И шегьердин РагъэкъечIдай пата кьиле фейи са женгина бомба хъиткьинайла кIвачел залан хер хьайи зун операция авур са суткадилай жув-жувал хтанай. Зун, жув-жувал хтайла, ракъинин экв аватзавай чIехи дакIардиз килигна, зи ягъай вил дакIардивай са къад метрдин яргъа авай, са пад снаряддикди хана, алай пешер ва цуьквер шуьткьвенвай, муькуь патал, лагьайтIа, памбагар эцигайди хьиз, лацу цуьквер алай пIинидин тарце акьуна. А хилери гатфарин хъутуьл шагьвардал пашмандаказ лепе гузвай. КIвач гипсда аваз, юзур тежез, къатканвай заз гагь-гагь адай жуван ухшарни къвезвай. КIвач авай гьални вилериз бегьем такунвай за, жуван кIвачикай фикир ийидай чкадал, куьз ятIани, инсафсуз дяве себеб яз, и эйбежер гьалдиз атанвай пIинидин тарцин язух чIугвазвай. За жуван рикIяй и залум, вагьши дяве мад ва мад сеферда негьзавай.
Садлагьана рак ахъайна, чина шадвилин хъвер аваз, чи палатадиз, яни чун къатканвай кIвализ, чи медсестра Надежда (вирида адаз «Надя» лугьудай) гьахьна ва ада хци ванцелди, шаддиз, акъатна гьарайна: - Гъалибвал! Гъалибвал! Зи играмибур! Дяве куьтягь хьанва, чун Гъалиб хьана! Шадвал ая, зи азизбур!» - лагьана, вичин патав гвай кравутдал къатканвай са гъил галамачир жегьил сержант кьуна, кIвачел къарагъарна ва адан галамай эрчIи гьил вичин къуьнел эцигна, адахъ галаз, элкъвез-элкъвез, кьуьл ийиз эгечIна. Абурухъ галаз масадбуруни шадвиляй кьуьлер авуна.
Фадлай вил алай и багьа легьзеди - «Гъалибвал!» - гафуни чи беденрани ивидик цIийи гьерекат кутунай. И легьзе, и багьа декьикьаяр са чIавузни рикIелай алатдач, бубадин цуьк. А вахтунда чна, чун хайи Ватандивай гзаф яргъа авайтIани, гьар сада вич жуван кIвале, хайи хзанда авайди хьиз гьиссзавай.... Эхь, Ватандин гьисс гьакьван зурба къуват авай, аламатдин затI я, бубадин. А бахтлу декьикьайра гьатта чи залан хирерин тIалии кваз яваш хьанай...
- Ахпа вуч хьанай е, чан буба? - кьарайсузвилелди суал гана Эркиназа. Са легьзеда дериндай ял акъадарайдалай гуьгъуьниз, Сефер бубади вичин суьгьбет давамарна.
- Гьинал акъвазнай зун, бубадин цуьк? - суал гуда.- Гьан, рикIел хтана: хуш хиялри хайи Ватандиз «хканвай» зун, жув-жувал хтайла, яни хиялрикай хкатайла, садлагьана мад а дакIардиз килигна. Зи ягъай вил мад сеферда, чан бубадин къизилдин кIус, са пад снаряддикди хана, пешер, цуьквер чурч хьанвай пIинидин тарце акьуна. Гатфарин назик шагьвардик дамахдивди лепе гузвай, эцигнавай памбагар хьиз, сад хьиз, цуьквер аламай тарцин муькуь патан хилерал алай пешери, и хабардал шадвал ийиз, явашдаказ капар язавайди хьиз аквазвай. А цуьквери заз умуддин сел багъишнай...
Ингье, вазни аквазвайвал, кьецIи инвалид, набут хьанатIани, зунни саламатдиз кI вализ хтана, куьн хьтин хтулар, птуларни метIерал атанва. А йикъалай инихъ 70 йис алатнаватIани, бубадин къизилдин кIус, исятда зи вилерикай мад а пIинидин тар, заз умудрин сел, ачух хъвер багъишай адал алай цуьквер, жув фейи женгинин рекьер караг хъувуна. Ваз зун ишехьна лугьуз са кIусни кичIе жемир, бубадин багьа цуьк. Зи вилерал атайбур бахтунин накъвар я. Абуру инсандин уьмуьр яргъи ийида...
И легьзеда садлагьана ахварикай кватай Сефер бубадин вил вичин чапла гъилел кьил эцигна, пелез курум-курум гьекьни акъатна, малаик хьиз, къужахда ксанвай птул Эркиназа акьуна.
- Агь, уьмуьр, вун гьикьван гуьзел я! - лагьана, ада, ахварай аватиз кичIела, птулдин гьекь акъатнавай целез явашдаказ са темен гана.
Яраб, а теменда играмивилин, кIанивилин, багьавилин, уьмуьрдал кьарувилин гьикьван къуват кIватI хьанвайтIа!!!
Абидин Камилов.
