Куьре округдин Гуьне участокда чIехи хуьрерикай сад тир Гъетягъриз вилик вахтара гьатта «Гъетягъ пад», «Гъетягъ шегьерни» лугьудай. Чи йикъарани яшлу инсанрин сивера и хуьруькай метлеблу келимаяр амазма. Гьакъикъатдани, Дагъларин уьлкведин ва чи райондин тарихда Гъетягъри лайихлу чка кьазва. И тIвар виринра сейли хьуник чи зурба алим, камалэгьли ва общественный деятель АбутIалиб Абилович Абилован еке пайни ква. Алай вахтунда ам чи арада амайтIа, адан 95 йис тамам жезвай.
Абиловрин хзандиз, хуьре-кIвале адет хьанвайвал, алимрин хзан лугьунни гьакъикьатдив кьазвай кар я. Са кIваляй 6 алим акъатун - им хзандин еке бахт, эрзиман мурад я. А бахтунин рехъ сифте экуь авурдини Абил бубани адан мегьрибан кайвани Къизханум диде хьана.
Гъетягъвийрин дамахни даях тир баркаллу хва АбутIалиб муаллим гъетрев гекъигна, адаз манидин чIаларни са шумуд авторди бахш авун тIебии кар жезва. Инал заз АбутIалиб муаллимдиз 90 йисан юбилейдиз за кхьенвай шиирдай са шумуд цIар гъиз кIанзава.
Шумудан рехъ ви бахтуник
Ишигълаван хьайиди я.
Илим даим тухуз вилик,
Шегьре рекьел гъайиди я.
Гъетягъ Вадим, ви хуьруьнви,
Авазва къе хьана хвеши,
Чаз виридаз я вун багъри,
Куьредин гъед АбутIалиб!
Ибур дагъвияр Советрин властдин ракъиник уях хьанвай, дяведин вилик квай йисар тир. Хуьре ирид йисан мектеб акьалтIарай жаван, дерин зигьин ва хци кьатIунар авай АбутIалиб Дербентдин хуьруьн майишатдин техникумдиз гьахьна. Анаг агалкьунралди куьтягьай пешекардин вилик ватандин меркез Москвадин Тимирязеван тIварунихъ галай хуь¬руьн майишатдин академиядин варар ахъа хьана. 1940-йисуз анин студент хьайи дагъви гадади ина анжах са йисуз чирвилер къачуна. Диде-бубадин, хзандин гъакъиндай къайгъударвал авунин жавабдарвал вичин хиве гьатай ам хайи хуьруьз хтана ва ина адакай мектебда муаллим хьана. Гьа са вахтунда чирвилер къачунин карни давамарна. Дагпединститутдик экечIна, анаг агалкьунралди акьалтIарни авуна.
Жегьил коммунист А.А.Абилова институт акьалтIарай 1943-йисуз КПСС-дин Кьасумхуьруьн райкомдин пропагандадин ва агитациядин отделдин заведующийвиле кIвалахиз башламишна. Са йис арадай фейила, республикадин жегьилри адал еке ихтибар авуна: ВЛКСМ-дин обкомдин секретарвиле хкяна. Гьа и къуллугъдилай 1945-йисуз ам ВКП(б)-дин ЦК-дин Высший партийный школадиз чирвилер къачуз рекье туна.
Москвада ВПШ акьалтIардалди са шумуд варз амаз ина чи ватанэгьлидиз ВКП(б)-дин Дагъустандин обкомдин сад лагьай секретарь Азиз Алиев ва Совнаркомдин Председа¬тель Абдурагьман Даниялов мугьман хьанай. Абуру жегьилрин умудлу даях Абилован вилик республикадиз ВЛКСМ-дин обкомдин сад лагьай сек-ретарвилиз хтунин теклиф эцигна. Гьа икI, Высший партийный школа куьтягьдалди кьве варз амаз, чи ватанэгьлиди анаг яру диплом къачуналди, вахтундилай вилик акьалтIарна. 1948-йисан апрелдин вацра ВЛКСМ- дин обкомдин сад лагьай секретарвиле сечки авур 28 йисан ящда авай жегьилрин регьбердин гьакъисагъ зегьмет Зегьметдин Яру Пайдахдин ордендиз лайихлу хьана.
Гележег авай тешкилатчи яз, АбутIалиб Абиловичаз КПСС-дин обкомдин аппаратдиз кIвалахал атун теклифзава. Ина ада 4 йисуз планринни алишверишдин ва хуьруьн майишатдин отделрин заведующийвилин везифаяр тамамарна. 1952-йисуз КПСС-дин ЦК-дин Общественный Илимрин Академиядиз йисан курсариз чирвилер хкажиз ракъурай А.Абилова абур тарихдин илим¬рин кандидатвилин дережа къачуналди акьалтIарна. Гьа и чIавалай башламишна, жегьил алимди вичин вири руьгьдин къуватар ва бажарагъ илимдинни педагогвилин баркаллу кIвалахдин рекье эцигна.
Кьве йисуз КПСС-дин ЦК-дин патав гвай марксизмдинни-ленинизмдин институтдин Дагъустандин филиалдин директорвилин везифаяр тамамарайдалай гуьгъуьниз, 1954-йисуз А.А.Абиловакай Дагпединститутдин директор жезва. 1957-йисуз СтIал Сулейманан тIварунихъ галай Дагпединститутдикай Дагъустандин В.И.Ленинан тIварунихъ галай государстводин уни¬верситет хьана. Адан сифте регь¬бер хьайи А.А.Абилован тешкилатчивилин зурба бажарагъ иллаки гьа и йисара ачух жезва. Дагъларин уьлкведин ректор мукьувай чидай, адахъ галаз яргъал йисара кIвалах авур хейлин алимри, руководителри гележегда тестикьариз хьайивал, ам кьетIен жуьредин бажарагъ авай, вичин гафунал мягькем, вичивай ва вичихъ галаз санал кIвалахзавай юлдашривайни истеми-шунар гзаф ий¬идай руководитель хьана. Республикада пединститутдин чкадал университет тешкилунин сифте терефдар-рикай садни ам тир. Гьакъикъ-атдани, Дагъустанда университет кардик акатуни гьам республикадин меркездин, гьамни адан образованидин, илимдин хиле еке дегишвилер хьайиди субутарна. Гьелбетда, Дагъларин уьлкведин тIварни зурба Советрин уьлкведа сейли хьана.
Вичин уьмуьрдин анжах 37 йис тамам хьанвай АбутIалиб Абиловича руьгьдин вири къуватар ва чалишмишвилер цIийи вузда илимдинни педагогвилин пешекарар тербияламишуниз, кадрияр хкягъуниз ва вуздин материально-технический база мягькемаруниз гана. Эгер 1957-йисуз, яни университет тешкил хьайи йисуз, ана вири санлай 146 муаллимди кIвалахзавайтIа ва абурукай анжах 36 касдихъ кандидатвилин илимдин дережа авайтIа, (къейд ийин: илимдин доктор са кас, профессорни са кас тир), са 10 йис арадай фейила, 405 муаллимдин арада илим¬дин 2 доктор ва 125 кандидат авай. 1987-йисуз лагьайтIа (им АбутIалиб Абиловича ректорвиле кIвалахзавай эхиримжи йис тир) университетда лекцияр 46 профессорди ва 300-далай артух илимрин кандидатри кIелзавай. Абурун арада гуьзел чешне яз, АбутIалиб Абилович вични авай. Алимди гьеле 1960-йисуз тарихдин илимрин докторвилин тIвар къачунвай. Ада вичин илимдин ахтармишунра Дагъларин уьлкведин культурадин тарихдин бинеяр веревирд авунвай. Гьа са вахтунда адан гуьзчивилик кваз республикадин жуьреба-жуьре миллетрин векилрикай 30 касди илимдин дережа къачун патал диссертацияр кхьенвай ва агалкьун¬ралди хуьнни авунай.
Республикадин цIийи вуздин жегьил ректорди вичин вилик зурба кьве месэла эцигнавай: вуз патал илимдинни педагогвилин бажарагълу кадрияр гьазурун ва вуздин материально-технический база жезмай кьван мягькемарун. И мурадар патал А. А. Абилова вичин иштираквал аваз Советрин уьлкведин чешнелу вузрин алимриз республикадиз теклиф ийиз хьана ва абуру цIийи вуздин студентриз лекцияр кIелна. Университетдин кафедрайрин заве-дующийри лагьайтIа, уьлкведин чешнелу вузрин кафедрайрихъ галаз алакъаяр хуьз хьана. Университет агалкь¬унралди акьалтIарай студентар уьлк¬ведин центральный вузриз аспирантурайриз ракъуриз хьана. Университетдин жегьил муаллимри илимдин кIвалахрал машгъул хьун патал яратмишунрин отпускаяр къачун адетдиз элкъвена.
Университет патал цIийи учебный корпусар, лабораторияр, общежитияр, спортдин дараматар эцигна кардик кутуна.
Лайихлу пенсиядиз экъечIдалди, са шумуд варз амаз, АбутIалиб Абиловича вичин рикIин мурад тир ДГУ-дин Илимдин библиотекадин дарамат эцигна, ам ишлемишизни вахкана. Илимдин и центр лагьайтIа, Кеферпатан Кавказда чешнелубурукай сад я.
АбутIалиб Абиловича вичин бар¬каллу вири уьмуьрда общественный зурба кIвалахарни кьиле тухуз хьа¬на. Ада «СССР-Цейлон» ва «СССР- Индия» дуствилин обществойрин вице-президентвиле кIвалахна, ам са шумуд сеферда и уьлквейра мугьманвиле хьана. Гьелбетда, и кардини Дагъларин уьлкведин студентар ватанпересар яз тербияламишуниз еке куьмек гана. Санлай 35 йисан девирда АбутIалиб Абилович ДАССР-дин Верховный Советдин депутатвиле сечки авуна, адакай халкьдин образованидин ва культурадин рекьяй гьамишалугъ Комиссиядин пред¬седатель, Верховный Советдин Председателни хьана. Пуд йисуз ада КПСС-дин Дагъустандин обкомдин секретарвиле кIвалахна.
Уьлкведин вилик яргъал йисара чIугур гъакъисагъвилин зегьметдай А.А.Аби-ловаз «РСФСР-дин илимрин лайихлу деятель», «Дагъустандин илимдин лайихлу деятель», «Россиядин Федера-циядин высший школадин лайихлу работник» лагьай гьуьрметдин тIварар гана. Ам Зегьметдин Яру Пайдахдин кьуд ордендин, Халкьарин Дуствилин ордендин, хейлин кьадар медалрин ва гьуьрметдин грамотайрин сагьибни я.
Гьакъисагъ пенсияда авайлани, вичин сагъламвилизни килиг тавуна, АбутIалиб Абилович Абилова, ДГУ-дин сифте ректорди, хайи вуздихъ галаз алакъаяр хвена. Ада ина кIвалахай вири йисар, вичин руьгьдин амадагар хьайи инсанар хуш келимайралди рикIел хкидай.
Вич чи арадай акъатнаватIани, Дагъустанда илим вилик тухуник еке пай кутур профессор АбутIалиб Абиловичан экуь къамат, адан баркаллу крар са чIавузни чи рикIелай алатдач.
Генани хъсан кIвалах жедай, эгер ДГУ-дин сифтегьан ректор, илимдин экуь чирагъ Абилов АбутIалиб Абиловичан гьуьрметдай ДГУ-дин кьилин дараматдин вилик адаз гуьмбет (са бюст кьванни) хкажнайтIа.
Умудзава и теклифдин тереф ам чидай кьван вирибуру кIевелай хуьда ва ам адан гзаф йисарин баркаллу кIвалахдиз лайихлу къимет гун жедай.
