ТIебиатдин шартIариз, авай мулкариз килигайла «Сулейман-Стальский район» муниципальный район хуьруьн майишатдинбурук акатзава.
Районда аграрный секторда хуьруьн майишатдин 9 карханади, 150-дав агакьна лежбервилинни фермервилин майишатри, 1000-дав агакьна арендаторри, 17 агъзурдалай виниз кьилдин ксари ва хуьруьн майишатдин кооперативди кIвалахзава. Гьелбетда, абур чилив эгечIзавай гьалдилай, гьасилзавай продукциядилай райондин экономика, агьалийрин яшайишдинни дуланажагъдин шартIар гзаф аслу я.
Хуьруьн майишатдин кооперативар (СПК-яр), гекъигайла, цIийи жуьредин карханаяр я. Абурун роль райондин АПК-да гьихьтинди я? И суалдиз жаваб гун патал чун къенин макъалада СПК-рин нетижайрал, абурун «чин» къалурзавай рекъемрал акъвазда.
Райондин хуьруьн майишатдин управленидай чаз гайи делилралди, алай вахтунда райондин аграрный секторда хуьруьн майишатдин 13 кооператив-СПК-регистрация авунва. Абурукай 6 («Асаликентский», «Шихикентский», «Возрождение» ва масабур) виликан колхозрин бинедал арадал атана, 7 («Куркуркентский», «Мухаммад», «Простор», «Ибрагим» ва масабур) учредителри ва СПК-рин членри тешкилна. Санлай къачурла, СПК-рин кIвачихъ 2605 гектар чил гала. Идакай 2371 гектар векьин уьруьшар, 886 гектар цадай чилер, 1117 гектар чIурар я, 145 гектарда багъларни уьзуьмлухар ава.
Кооперативрихъ авай чилер, аквазвайвал, тIимилбур туш. Абурукай СПК-ри гьакI менфят къачузва?
Чаз мад сеферда райондин УСХ-дай гайи рекъемрал хуьквез кIанзава. 886 гектардикай 2013-йисан бегьер патал 285,5 гектарда магьсулар цанва. Ида цазвай майданрин 32 процент чил ишлемишун тешкилзава.
Кьве СПК малдарвилел машгъул жезва, абурухъ 70-дав агакьна ири карч алай гьайванар ава.
«Мухаммад» (10 гектар), «Заря» (26,5 гектар), «Шагь-Абузар»(3 гектар) СПК-ра кутунвай уьзуьмлухар, гьакIни кооперативрихъ авай багъларни уьзуьмлухар (санлай 145 гектар) пис гьалда авач. Им, гьелбетда, СПК-рин «винел патан шикил» я. Гьакъи-къатда, лагьайтIа, райондин агропромышленный комплексда хуьруьн майишатдин кооперативрин роль лап зайиф я. Гзаф СПК-рал алайди гьакIан са тIвар я, кIвачихъ галай чилерин «иесиярни» абур анжах шартIуналди я. Агъадихъ чун, са шумуд кооператив, абурун «нетижаяр» кьилди-кьилди къачуналди, абурун менфятсузвал, такьатсузвал къалурзавай гьакъикъи мисалрал акъвазда.
«Асаликентский» СПК-дихъ (2013-йисан 1-январдин делилралди) 507 гектар чилер ава, абурукай 427 гектар хуьруьн майишатдин метлеб авайбур, 115 гектар цадай никIер, 36 гектар векьин уьруьшар, 260 гектар чIурар я, 16 гектарда багълар ава. Гьайиф хьи, кооператив шей гьасилунал машгъул тажез 4 йисалай виниз я.
Кооперативди алатай йисуз 40 гектар чил 5 касдив арендада вугана, абуру техилар цана (нетижа разивал ийиз жедайди хьаначтIани).
Виликдай Асалдхуьруьн патав гвай яд тагузвай 30-50 гектардин майданра техилар цазвайди тир. Эхиримжи вахтара и кIвалахни хъийизвач. Багъдал аламайдини тек са тIвар я.
СПК-дихъ авай тракторар (пуд), 1 комбайн (ам чIуру яз акъвазнава), гьакIни пресс подборщик, сеялка куьгьне хьанва.
Кооперативрикай виридалайни чIехи мулк «Зухрабкентский» СПК-дихъ (717 гектар) ава. Ина 626 гектар хуьруьн майишатдин метлеб авай (абурукай 339 гектар цадай чиликай), 257 гектар чIурарикай менфят къачузвани? Ваъ, гьелбетда.
СПК хуьруьн майишатдин продукция гьасилунал машгъул тежез 6 йис я. И кар себеб яз гзаф участокар кул-кусри, цацарини валари кьунва. 1955-1958 –йисара кутур багъ списатна хейлин вахт ятIани, ам хкуднавач.
«Качалкентский» СПК 2003-йисалай, «Возрождение» СПК 2007-йисалай ва «Шихикентский» СПК 2008-йисалай хуьруьн майишатдин продукция гьасилунал ерли машгъул жезвач. Абурун кIвачихъ галай чилер хуьрерин агьалийри векьер ягъун ва мал-къара хуьн патал ишлемишзава.
«Куркуркентский» СПК-ди дагъ патан 200 гектар чил арендада къачунва. Адакай 91 гектар векьер ягъун патал, 105 гектар мал-къара хуьдай чIурар яз ишлемишзава. Кооперативдихъ фермадин дарамат ава, ана ири карч алай 40 мал хуьзва.
«Ашага-Араг» СПК-дини 106 гектар цадай чилер, 3 гектар векьин уьруьшар, 200 гектар чIурар арендада къачунва, мал-къара хуьнал машгъул жезва.
Хуьруьн майишатдин кооперативрикай, гекъигайла, «Заря» СПК-дихъ хъсан нетижаяр жезва. Ам тешкилна 5 йис я. И девирда 26 гектарда уьзуьмлухар кутуна, абурухъ иесивилелди гелкъуьн тешкилнава. Карханади саки 9034 агъзур манатдин къимет авай тракторар ва хуьруьн майишатдин маса техника маса къачуна.
Кооперативдихъ хъсан нетижаяр хьунихъ маса себебар ава. ИкI, уьзуьмлухар кутурдалай инихъ СПК-ди 2279 агъзур манат пул бюджетдай къачуна, инвестиционный проектарни (8000 агъзур манатдилай виниз) ишлемишна.
«Шагь-Абузар» СПК, гекъигайла, хуьруьн майишатдин жегьил кархана я, ам виликан «Ашагастальский» совхоздин мулкунал тешкилна. Адахъ «МТЗ-80», «ЮМЗ-6», «Т-16», «ДТ-75» маркайрин тракторар, куьтенар, дискяр, культиваторар, 300 квадратный метрдин майдан авай техил хуьдай кьур ава.
СПК-дихъ авай 39 гектардин чиликай 23 гектар цадай чкаяр, 2 гектар векьин уьруьшар я, 3 гектарда уьзуьмлухар, 4 гектарда жегьил, 7 гектарда фад кутунвай багълар ава.
Алатай йисуз карханади 9,5 тонн техил, 5 тонн ципицIар ва 2 тонн емишар гьасилна. Гьайиф хьи, нетижаяр рикIерик шадвал кутадайбур, разивал ийиз жедайбур туш.
«ЦIийи рехъ» СПК-ни, вичихъ авай майданрал гьалтайла, гъвечIиди туш. Санлай адахъ 577 гектар чил ава. Идакай 497 гектар хуьруьн майишатдин метлеб авайбур, 198 гектар цадай чкаяр, 247 гектар чIурар, 52 гектар багълар я. Асул гьисабдай, кархана магьсулдарвилел машгъул жезва. Алатай йисуз 39 гектардай кIватI хъийиз хьайиди анжах 30 тонн техил я. Алай йисан бегьер патал 70 гектарда техилар цана.
Багъларикай 25 гектар фад кутунвай, куьгьне хьанвайбур я. Абурун бегьерлувални агъуз я. Са бязи маса СПК-рив гекъигайла, «Новый путь» кооперативдихъ са гьихьтин ятIани техника ава: 3 трактор, тракторрин 2 лафет, 1 сеялка ва 1 комбайн.
Винидихъ гъанвай рекъемрай аквазвайвал, СПК-дихъ производстводин хилера агъуз нетижаяр жезва. Производстводиз инвестицияр желбзавач, кредитрин пулар къачузвач.
Кооперативдикай рахадайла, ихьтин са карни къейд авун лазим я. Адахъ авай мулкарикай 443 гектар (идакай-160 гектар цадай чилер) Мегьарамдхуьруьн райондин территориядал ала. Абур карханадив 2007-йисан 26-январдилай 206-нумрадин икьрардин бинедаллаз Дагъустан Республикадин чилерин алакъайрин ва эменнидин министерстводи арендада вуганва. Пешекарри лугьузвайвал, и чилер уьзуьмлухар кутун патал менфятлу я. ТIебиатдин шартIар ана уьзуьмчивал вилик тухун патал кутугайбур я.
Санлай, чна винидихъ лагьайвал, кооперативдивай чиликай тамамвилелди менфят къачуз жезвач. Мисал яз, 2012-йисуз СПК-ди 321 агъзур манатдин къимет авай продукция гьасилна. ЯтIани, ада йис 173 агъзур манатдин зарар хьуналди акьалтIарна.
Винидихъ гъанвай мисалрай аквазвайвал, санлай райондин СПК-рин гьалар хъсан туш. Чил тамамвилелди ишлемишзавач, са менфятни къачун тийиз гадарнавай чилерин кьадар йисандавай-суз артух жезва. Идахъ галаз санал, кооперативривай налогарни гуз жезвач. Гзаф СПК-яр буржари «акIажарнава».
Чеб анжах чарарал кардик квай СПК-рин кьисмет гьихьтинди жеда? Абуру налогар мус ва гьикI гуда? Ихьтин суалар мадни арадал къвезва.
Виридаз чизва, «виняй» са артух куьмек авачир алай вахтунда хуьруьн майишатдин карханайриз кIвалахиз регьят туш. Гзафбуруз пулунин такьатар бес жезвач, техника авач. СПК-рин «иесийри» инвестиционный проектар кардик кутунизни фикир гузвач.
ЧIехи пай хуьруьн майишатдин кооперативар гуьнепатан ва дагъдин хуьрера «кардик» ква. Виликрай гьа хуьрерин совхозра малдарвал вилик фенвай, къазанжияр гъизвай хилерикай сад тир Вуч я, гьа мулкар, чIурар амачни? Амазма, амма амачирди малдарвилел, хипехъанвилел машгъул жедай инсанар я.
СПК-ра ихьтин чIуру гьал аваз сад-кьве йис туш, 10-15 йис я. КIвалахдатIа-кIвалахна, я тахьайтIа гьахьтин «карханаяр» чукIурна кIанда. Бес «зун чилин иеси я» лугьуз, 500-700 гектардин мулкар гьакI гадарун, кул-кусри, валарини тамари кьунвай чIурухъанриз элкъуьрун дуьз кар жезвач эхир. Чилин иесини адал кIвалахзавайди хьун лазим я.
СПК-рин гьакъиндай ихьтин чIуру гьал са чи районда ава лагьайтIа, дуьз жедач. УСХ-дин пешекарри чаз лагьайвал, республикада хуьруьн майишатдин са шумуд кооператив сад авуналди «ревизионный союзар» лугьудай организацияр тешкилзава. Мисал яз, «Южный» Дагревсоюз. «О сельскохозяйственной кооперации» тIвар алай 163-нумрадин Федеральный закондин бинедаллаз (ам 2006-йисан 3-ноябрдиз кьабулна) СПК-ривай гьахьтин организацийрик (ревсоюзрик) экечIиз жезва.
Са тIимил вахт вилик районда СПК-рин руководителрин иштираквал аваз кьиле фейи совещанидал кооперативрин гзаф векилри и кардал чпин наразивал къалурна. ГьикI лагьайтIа, абурун гафаралди, ревсоюзрик экечIунин мажбури взносдин кьадар гзаф я, адалай СПК-рикай майишатрин товариществояр ва я обществояр тешкилун менфятлу я.
Месэла регьятди туш. Карханайриз «СПК», «Ревсоюз», «Товарищество»… тIварар гунихъни са артух тафават авач. КIанзавайди, чна винидихъ лагьайвал, кIвалах авун, чиликай менфят къачун, хуьруьн майишатдин продукция гьасилун я. Эгер и кIвалахар алакьзавачтIа, СПК-яр тунихъ вуч метлеб ава?
Хазран Кьасумов
